Het Baader-Meinhof-fenomeen of frequentie-illusie

Heb je ooit iemand voor het eerst ontmoet en hem dan overal lijkt te zien? Het fenomeen Baader-Meinhof verklaart dit soort gebeurtenissen.
Het Baader-Meinhof-fenomeen of frequentie-illusie

Laatste update: 19 maart, 2022

In dit artikel bespreken we het Baader-Meinhof-fenomeen of frequentie-illusie. Stel je voor dat ze je op een dag, tijdens een gesprek met vrienden, iets vertellen over een product of dienst waar je nog nooit van hebt gehoord. Dan ga je naar huis, maar plotseling zie je overal het product dat je vrienden noemden.

Betekent dit dat de betrokken bedrijven naar je gesprek hebben geluisterd en je vervolgens hebben gebombardeerd met advertenties? Hoewel dit misschien intrigerend klinkt, is het antwoord iets eenvoudiger. In feite beleef je het Baader-Meinhof-fenomeen.

Dit wordt ook wel frequentie-illusie genoemd en wordt herhaaldelijk door mensen ervaren. Behalve dat het een merkwaardig fenomeen is, heeft het echter ook implicaties op het gebied van wetenschappelijk onderzoek, medicijnen en zelfs marketing.

Het Baader-Meinhof-fenomeen

We hebben allemaal op een bepaald moment in ons leven het Baader-Meinhof-fenomeen ervaren. Soms lijkt het te gebeuren met een product of dienst. Op andere momenten kan het een bepaald woord of een afbeelding zijn. Het geeft je de indruk dat wat je zojuist hebt ontdekt, ineens overal is.

Een veelvoorkomend voorbeeld kan zijn wanneer je een nieuwe persoon ontmoet die in dezelfde stad of buurt woont. Voor de dag dat je deze persoon ontmoette, was je je helemaal niet bewust van zijn bestaan, maar nu zie je hem overal. Dit betekent niet dat hij je stalkt. In feite beleef je gewoon het Baader-Meinhof-fenomeen.

Je zult er waarschijnlijk versteld van staan hoe plotseling dit kan gebeuren. Inderdaad, van het ene op het andere moment lijkt de wereld te zijn veranderd en nu zie je wat je zojuist overal hebt geleerd. Om deze reden is er onderzoek gedaan om dit fenomeen beter te begrijpen.

Vrienden praten

Waarom wordt het het Baader-Meinhof-fenomeen genoemd?

De oorsprong van zijn naam ligt in Duitsland, tijdens de naoorlogse periode. In 1986 stuurde Terry Mullen een brief naar een krant genaamd de St. Paul Pioneer Press, waarin hij een persoonlijke ervaring vertelde.

Volgens zijn relaas had hij voor het eerst de naam van de terroristische groepering Baader-Meinhof gelezen in een krantenartikel. Toen hij echter van het bestaan ervan hoorde, begon hij de naam van de organisatie overal te zien.

Nadat zijn brief was gepubliceerd, ontving Mullen veel brieven van andere mensen met soortgelijke ervaringen. Vanuit die gebeurtenis bedacht Mullen de term om dit vreemde perceptuele fenomeen te beschrijven dat zo’n nieuwsgierigheid bij mensen oproept.

Oorzaken van de frequentie-illusie

Wanneer je de illusie van frequentie ervaart, heb je vaak het gevoel dat je gevolgd wordt. Dit is echter niet het geval. In feite gaat het om verschillende processen die in je hersenen plaatsvinden. Als je eenmaal weet wat ze zijn, zul je je realiseren dat de wereld niet is veranderd. Eigenlijk zit alles in je hoofd.

Selectieve aandacht

Op een normale dag worden je zintuigen gebombardeerd door een grote hoeveelheid informatie die onmogelijk volledig te verwerken zou zijn. Om deze reden gebruiken je hersenen selectieve aandacht om onderscheid te maken tussen stimuli. Op deze manier kun je je alleen concentreren op wat je interesseert. Maar hoe verhoudt zich dit tot het Baader-Meinhof-fenomeen?

De nieuwe informatie, die je ineens overal ziet, kwam niet uit het niets. Het was er altijd. Wat er is gebeurd, is dat het van tevoren niet belangrijk voor je was, daarom negeerden je hersenen het. Maar nu je je er bewust van bent geworden, begint je geest het als ‘relevant’ te beschouwen en daarom merk je het op.

Wiskundige kans

Hoewel je waarschijnlijk niet veel belang hecht aan kansen, beïnvloeden ze je leven dagelijks. Toevalligheden gebeuren inderdaad en hebben niets met magie te maken, maar met pure wiskunde. In een klaslokaal met 25 leerlingen is het bijvoorbeeld zeer waarschijnlijk dat twee van hen dezelfde naam of verjaardag hebben.

Dit is ook relevant in de illusie van frequentie. Je denkt bijvoorbeeld misschien dat het vrijwel onmogelijk is om je nieuwe buurman op straat te ontmoeten. Als je het echter met wiskunde analyseert, zul je je realiseren dat de kans in werkelijkheid erg groot is.

Hersenpatronen

Naast het onderscheid tussen relevante en irrelevante informatie, moet je brein alle informatie die het filtert ordenen. Hiervoor worden neurale patronen gecreëerd waarin allerlei informatie wordt opgeslagen.

Tong en Pratte (2012) voerden een onderzoek (Engelse link)  uit waarin ze uitlegden dat het mogelijk is om tal van psychologische processen te ontcijferen door neurale patronen te analyseren. Met behulp van neuroimaging konden ze zien wat een persoon zag of waar hun aandacht op was gericht.

Om deze patronen te laten bestaan, is het noodzakelijk dat de nieuwe informatie meerdere keren wordt herhaald. Als gevolg hiervan wordt dankzij dit mechanisme het feit verklaard dat je iets ontdekt en het vervolgens herhaaldelijk ziet. Met andere woorden, het  Baader-Meinhof-fenomeen heeft te maken met de neiging van de hersenen om patronen te creëren.

Implicaties van het Baader-Meinhof-fenomeen op het leven

Nu je begrijpt hoe dit effect werkt, zou je je kunnen afvragen wat de relevantie ervan is voor het menselijk leven? In feite is het iets dat mensen elke dag ervaren, dus het heeft verschillende implicaties.

Bovendien kunnen er problemen ontstaan als de kracht van dit fenomeen wordt onderschat. Hier zijn er een paar.

Medische diagnostiek

Gezondheidswerkers moeten zichzelf voortdurend bijwerken met nieuwe wetenschappelijke artikelen. Met andere woorden, ze verwerven steeds nieuwe informatie die ze gebruiken om betere behandelingen aan te bieden. Op het eerste gezicht lijkt hier geen probleem te zijn, maar het Baader-Meinhof-effect kan in dit opzicht nogal gevaarlijk zijn.

Een artikel gepubliceerd in het European Respiratory Journal (Engelse link) noemde bijvoorbeeld de gevaren van het vroegtijdig vaststellen van fenotypes om COVID-19 te diagnosticeren. Volgens de auteurs kan dit problemen opleveren bij het nauwkeurig opsporen van de ziekte.

In dit geval zou het Baader-Meinhof-fenomeen het medische oordeel kunnen beïnvloeden vanwege deze nieuwe classificaties die niet goed worden ondersteund (Bos, Sinha en Dickson, 2020).

Wetenschappelijk onderzoek

Op het gebied van onderzoek kan de illusie van frequentie leiden tot vooringenomenheid bij het analyseren van bewijs. Als een auteur bijvoorbeeld een baan krijgt die een bepaalde hypothese ondersteunt, kan hij of zij later misschien veel andere onderzoeken vinden die hetzelfde zeggen. Ze zouden echter onbedoeld talrijke artikelen kunnen negeren die in strijd zijn met dit argument.

Daarom moeten degenen die zich bezighouden met onderzoek oppassen dat ze niet het slachtoffer worden van deze vooringenomenheid. Het is ook de reden waarom wetenschappers dubbelblinde studies en andere experimentele modellen gebruiken. Alleen zo kunnen zij ervoor zorgen dat hun onderzoek zo objectief mogelijk is.

Hersenonderzoek naar het het baader-meinhof-fenomeen

Marketing

Aan de andere kant profiteert marketing van psychologische effecten zoals de frequentie-illusie. Zoals in de vorige voorbeelden aangegeven, gebeurt dit vaak met producten of diensten. In feite maakt marketing gebruik van dit soort fenomenen om verkopen te bereiken en te genereren.

Concluderend kunnen we stellen dat het fenomeen Baader-Meinhof een grote invloed heeft. Bovendien wordt het meestal onderschat. Net als andere cognitieve vooroordelen, neemt het deel aan hoe we de wereld om ons heen waarnemen. Hoewel dit niet helemaal negatief is, kan het soms wel zijn, dus we moeten onszelf informeren over deze illusie. Wellicht ook interessant voor jou

De ultieme psychologietest voor koppels
Verken je geest
Lees het op Verken je geest
De ultieme psychologietest voor koppels

De psychologietest voor koppels is een projectief onderzoek. Doel is de identiteit van en het type binding tussen twee mensen te detecteren.



  • Bos, L. D., Sinha, P., & Dickson, R. P. (2020). The perils of premature phenotyping in COVID-19: a call for caution.
  • Johnston, W. A., & Dark, V. J. (1986). Selective attention. Annual review of psychology, 37(1), 43-75.
  • Tong, F., & Pratte, M. S. (2012). Decoding patterns of human brain activity. Annual review of psychology, 63, 483-509