Leer hoe je jezelf kunt beschermen tegen instrumentele empathie

We associëren de term empathie met gevoeligheid, hulp, en samenwerking. Dit is echter niet altijd het geval, want er zijn verschillende soorten empathie.
Leer hoe je jezelf kunt beschermen tegen instrumentele empathie
Elena Sanz

Geschreven en geverifieerd door de psycholoog Elena Sanz.

Laatste update: 26 september, 2022

Relaties met egoïstische, narcistische, of psychopathische mensen kunnen verwoestend zijn. Als je iemand in een relatie met een van hen ziet, vraag je je af hoe ze iemand hebben kunnen kiezen die duidelijk niets om hun gevoelens geeft. De waarheid is echter dat deze individuen echte kameleons zijn en experts in het gebruik van instrumentele empathie.

Zoals je waarschijnlijk wel weet, ontbreekt het deze soorten mensen aan empathie en staan de behoeften van anderen nooit bovenaan hun prioriteitenlijstje. Maar dat ze zich niet bekommeren om het welzijn van hun slachtoffers, betekent niet dat ze niet weten hoe ze hun emoties kunnen lezen. In feite zijn ze daar uitstekend toe in staat. Bovendien gebruiken ze deze kennis voor hun eigen doeleinden.

Man aan het bellen
Wie instrumentele empathie bezit, voelt de emotionele toestanden van anderen aan, maar wordt er niet door beïnvloed.

Instrumentele empathie

Empathie wordt gedefinieerd als het vermogen om ons bewustzijn op een ander over te dragen. Er zitten verschillende elementen aan dit vermogen. Ten eerste betekent het in staat zijn waar te nemen en te identificeren wat een ander denkt en voelt. Ten tweede gaat het om het identificeren of doordringen van hun emotionele toestand. Tenslotte gaat het om de motivatie om te handelen om hun pijn te verminderen.

Zoals je ziet is empathie een complexe vaardigheid. Als we zeggen dat bepaalde mensen het niet hebben, bedoelen we daarom dat ze niet aan alle parameters voldoen. Hier komt het verschil tussen cognitieve empathie en emotionele empathie(Spaanse link) om de hoek kijken.

Iemand kan bijvoorbeeld aanvoelen hoe een ander zich voelt, maar niet emotioneel door die toestand getroffen worden. In feite kunnen ze aanvoelen dat de ander verdrietig is, maar op emotioneel niveau bereikt het verdriet hen niet.

Dit kan verwarrend zijn voor mensen die weinig emotionele empathie bezitten. Dat komt omdat ze niet beschikken over de informatie die andere mensen die bedreven zijn in emotionele identificatie wel bezitten.

Het gebeurt in gevallen van psychopathie. Onderzoek (Spaanse link) heeft uitgewezen dat deze mensen in staat zijn zich af te stemmen op de emoties van anderen, in de zin van ze op te sporen en te lezen. Empathie activeert in hun hersenen, maar slechts kortstondig en op een cognitieve manier.

Helaas maakt deze emotionele loskoppeling hen vatbaar voor het opzettelijk uitbuiten van de emotionele toestand van de ander. Ze manipuleren, bedriegen en gebruiken de ander inderdaad om hun eigen behoeften of verlangens te bevredigen. Dit is instrumentele empathie. Het is het vermogen om je met de emoties van anderen te verbinden, maar het wordt alleen gebruikt voor persoonlijk gewin.

Hoe herken je het?

Weten hoe je kunt herkennen wanneer de persoon voor je instrumentele empathie vertoont, is belangrijk. Als je niet oplet, kun je uiteindelijk het slachtoffer worden van egoïstische, belanghebbende, of manipulatieve mensen zoals psychopaten of narcisten. Dit zijn enkele van de belangrijkste kenmerken waar je op moet letten:

  • Als je de persoon voor het eerst leert kennen zijn ze charmant. Ze lijken echt geïnteresseerd in je en laten je geloven dat hun belangstelling voor jou oprecht is.
  • Ze zijn echt goed in het lezen van je lichaamstaal en uitdrukkingen, en in het herkennen van je emoties. Verwacht inderdaad niet dat ze zich vreemd gedragen of op de een of andere manier onaangepast lijken te zijn. Het zijn echte kameleons die weten hoe ze moeten waarnemen hoe je je voelt en dat zonder probleem aan je kunnen terugkaatsen.
  • Onthoud dat hun doel altijd is om van de situatie te profiteren. Probeer daarom uit te zoeken of ze empathie gebruiken om je te manipuleren en welke voordelen ze daarbij hebben. Hun antwoorden, zelfs als ze oprecht lijken, zullen nooit echt altruïstisch zijn.
  • Ze tonen geen berouw, schuldgevoel, of verlangen naar verandering. Ze geven hun fouten niet toe en leren niet van hun ervaringen, omdat ze er nooit bij stilstaan dat ze iets verkeerd gedaan hebben. Om dezelfde reden zullen ze bijna nooit professionele hulp zoeken.
Twee mensen in gesprek
Instrumentele empathie wordt gebruikt om anderen te manipuleren.

Bescherm jezelf tegen instrumentele empathie

Instrumentele empathie is niet alleen typisch voor de misdadigers die je op tv ziet. Eigenlijk is het bij veel mensen aanwezig en sommigen van hen kunnen in je omgeving leven.

Ze kunnen zelfs je familie, vrienden, of partner zijn. Bovendien hoeven ze niet per se aan een psychische stoornis te lijden. Maar zelfs als ze wel aan een of andere psychische stoornis lijden, kan die stoornis zo geïntegreerd zijn dat je hem moeilijk kunt herkennen.

Als je daarom vermoedt dat iemand die dicht bij je staat je alleen maar gebruikt en dat hun vermeende empathie nooit met onbaatzuchtige daden wordt ondersteund, moet je jezelf beschermen. Zoals we al zeiden, veranderen deze mensen zelden, ze sluiten niet echt aan bij je emoties, en ze geven niet om je welzijn.

Het beste wat je kunt doen is een veilige afstand bewaren. Als het niet mogelijk is om helemaal van ze weg te lopen, onthoud dan hun bedoelingen en laat je niet inpalmen door hun charme. Kijk altijd naar de feiten en wees niet bang om grenzen te stellen. Het is tenslotte je emotionele integriteit die op het spel staat. Wellicht ook interessant voor jou

15 activiteiten en spelletjes om empathie bij kinderen te helpen ontwikkelen
Verken je geest
Lees het op Verken je geest
15 activiteiten en spelletjes om empathie bij kinderen te helpen ontwikkelen

Als je wilt dat je kleintjes leren over empathie, kijk dan naar deze activiteiten om empathie bij kinderen te helpen ontwikkelen.



  • Meffert, H., Gazzola, V., Den Boer, J. A., Bartels, A. A., & Keysers, C. (2013). Reduced spontaneous but relatively normal deliberate vicarious representations in psychopathy. Brain136(8), 2550-2562.
  • Pozueco, J. M., Moreno, J. M., Blázquez, M., & García-Baamonde, M. E. (2013). Psicopatía Subclínica, Empatía Emocional y Maltrato Psicológico en la Pareja: Empatía Cero Negativa y Violencia Instrumental-Manipulativa. Clínica Contemporánea4(3), 3.