Posttraumatische stressstoornis bij kankerpatiënten

Kanker kan een posttraumatische stressstoornis veroorzaken. De meeste mensen die deze diagnose krijgen beschouwen deze inderdaad als potentieel levensbedreigend. In dit artikel bespreken we het belang van psychologische interventie voor deze eventualiteit.
Posttraumatische stressstoornis bij kankerpatiënten
Elena Sanz

Geschreven en geverifieerd door de psycholoog Elena Sanz.

Laatste update: 29 maart, 2023

In het algemeen associëren we een posttraumatische stressstoornis (PTSS) met bepaalde ervaringen, zoals mishandelingen, ongelukken of misbruik. Maar ook het ontvangen van een diagnose van een ziekte kan hetzelfde proces in gang zetten. In feite is een posttraumatische stressstoornis bij kankerpatiënten een goed gedocumenteerde realiteit waarover nu steeds meer informatie beschikbaar is.

De ervaring van deze ziekte leidt niet altijd tot PTSS. Er zijn specifieke individuele en contextuele risicofactoren. Toch wordt geschat (Engelse link) dat tussen de vijf en 35 procent van de kankerpatiënten uiteindelijk PTSS ontwikkelt.

Dit impliceert de noodzaak om passende psychologische follow-ups uit te voeren en interventies toe te passen om de symptomen van de stoornis te verminderen.

Vrouw denkt na

Het verband tussen PTSS en kanker

Posttraumatische stressstoornis is een stoornis die ontstaat wanneer een individu een uiterst ernstige bedreiging waarneemt die zijn overleving in gevaar brengt.

Als de gebeurtenis plotseling en onverwacht is en een sterke emotionele impact genereert die onmogelijk te hanteren is en wordt ervaren met gevoelens van terreur en hopeloosheid, spreken we van een trauma. Als het om kanker gaat, zijn er verschillende elementen die ertoe bijdragen dat de ervaring deze vorm aanneemt.

Bijvoorbeeld het tijdstip van de diagnose, verschillende tests en behandelingen, ongunstige resultaten, ziekenhuisopnames…. Al deze gebeurtenissen zijn potentiële stressoren.

Daarnaast zijn er bepaalde factoren vastgesteld die het risico op het uitlokken van PTSS vergroten. Bijvoorbeeld de ernst van de kanker, de aanwezigheid van pijn, de bijwerkingen van de behandeling, eventuele eerdere trauma’s, en onvoldoende sociale steun.

In alle gevallen is het natuurlijk dat de patiënt met kanker (of die het overleefd heeft) last heeft van angst, vrees en een grote last van onzekerheid, vooral als de diagnose recent is. Als dit ongemak echter echt ernstig is, hun dagelijks functioneren aanzienlijk belemmert, en na verloop van tijd niet afneemt, kan er sprake zijn van een gelijktijdige psychische diagnose die aangepakt moet worden.

Symptomen en uitingen van een posttraumatische stressstoornis bij kankerpatiënten

De symptomen van een aan kanker gerelateerde posttraumatische stressstoornis lijken op die welke optreden na andere soorten traumatische ervaringen. Bijvoorbeeld:

  • Constante zorgen.
  • Angst voor een herhaling van de ziekte.
  • Nachtmerries en flashbacks over de ziekte of behandelingen.
  • Angst voor de toekomst en angstaanjagende opdringerige gedachten.
  • Prikkelbaarheid, agitatie, slapeloosheid en vermoeidheid.
  • Vermijdingsgedrag in verband met die gebeurtenissen, mensen of plaatsen die hen aan de ziekte doen denken. Ook aanverwante emoties en gedachten.
  • Gevoelens van schuld, hopeloosheid, schaamte en woede.
  • Emotionele gevoelloosheid of moeite met het voelen van emoties.

Al deze symptomen veroorzaken niet alleen een groot emotioneel ongemak bij de patiënt, maar verstoren ook hun dagelijks functioneren. Dit kan vooral gevaarlijk worden als hun neiging tot vermijding maakt dat ze medische afspraken niet bijwonen, geen relevante tests ondergaan of voorgeschreven behandelingen niet volgen.

Daarom is het essentieel om aandacht te schenken aan het mogelijk optreden van de stoornis en adequaat in te grijpen.

Neurobiologische correlaten

Posttraumatische stressstoornis bij kankerpatiënten is niet alleen vastgesteld aan de hand van getuigenissen en uitingen van de patiënten. In feite is het ook ontdekt op het niveau van anatomische en functionele veranderingen in de hersenen. Sommige studies (Spaanse link) hebben namelijk geverifieerd dat de verandering in de neurobiologische systemen die betrokken zijn bij PTSS ook optreedt bij kanker.

Meer in het bijzonder vinden de volgende processen plaats:

  • De activiteit van de amygdala wordt geïntensiveerd. Dit genereert een versterkte reactie op angst en op stimuli die de patiënt als bedreigend ervaart.
  • Het vermindert de ontvankelijkheid van de prefrontale cortex. Dit verhindert de functionele remming van de amygdala.
  • Er is een verandering in het volume en de functie van de hippocampus. Het leidt tot tekorten in het expliciete geheugen.
  • Er is hyperactiviteit van de insula. Hierdoor herbeleeft de patiënt het trauma, en ervaart intrusieve gedachten en vermijdingsgedrag.
  • Het centrum van Broca is gedeactiveerd. Hierdoor ontstaan moeilijkheden bij het cognitief structureren. Het betekent dat patiënten moeite hebben om hun traumatische ervaringen te beschrijven en te verwoorden.

Er iswaargenomen dat intrusieve symptomen het duidelijkst zijn bij kankerpatiënten met PTSS. In feite vormen ze in deze gevallen de kern van de stoornis. Vanwege de moeilijkheden met verbaliseren verdient het bovendien de voorkeur te kiezen voor multimodale interventies en niet alleen gespreksinterventies om het trauma aan te pakken.

Vrouw met kanker

Het opsporen en behandelen van posttraumatische stressstoornis bij kankerpatiënten

Al het bovenstaande wijst erop dat posttraumatische stressstoornis in verband met kanker relatief vaak voorkomt, Daarom is het belangrijk dat ze zo snel mogelijk wordt opgespoord en interventies worden toegepast. Als het niet behandeld wordt, kan het er namelijk toe leiden dat de patiënt de ziekte niet volledig accepteert, niet de juiste zorg krijgt, of ook depressieve of angststoornissen krijgt.

Men moet er rekening houden dat PTSS op elk moment tijdens de ziekte of zelfs na het herstel kan optreden. Bovendien kan het ook verzorgers en familieleden treffen (vooral in het geval van kinderkanker). Daarom is follow-up noodzakelijk.

Als de aanwezigheid van met kanker samenhangende PTSS eenmaal is vastgesteld, kan men op verschillende manieren ingrijpen. Medicatie kan nodig zijn in ernstige gevallen en steungroepen zijn essentieel. Ze bieden veilige ruimten voor patiënten om hun emoties en ervaringen te uiten en te delen.

De nuttigste behandeling is psychotherapie op basis van EMDR of cognitieve gedragstherapie (Engelse link). Deze procedures kunnen de patiënt helpen het trauma goed te verwerken, PTSS-symptomen te verminderen, en hen leren omgaan met stress en triggers. Zo kunnen ze hun behandeling voortzetten en op de juiste manier met de ziekte gaan omgaan. Wellicht ook interessant voor jou

Kanker overleven en wat er daarna gebeurt
Verken je geest
Lees het op Verken je geest
Kanker overleven en wat er daarna gebeurt

Kanker overleven is het voornaamste doel van ieder die hiermee te maken krijgt. De laatste jaren is de wetenschap sterk verbeterd.


Alle siterte kilder ble grundig gjennomgått av teamet vårt for å sikre deres kvalitet, pålitelighet, aktualitet og validitet. Bibliografien i denne artikkelen ble betraktet som pålitelig og av akademisk eller vitenskapelig nøyaktighet.


  • Abbey, G., Thompson, S. B., Hickish, T., & Heathcote, D. (2015). A meta‐analysis of prevalence rates and moderating factors for cancer‐related post‐traumatic stress disorder. Psycho‐Oncology24(4), 371-381.
  • Carletto, S., & Pagani, M. (2017). El impacto neurobiológico de EMDR en el cáncer. Journal of EMDR Practice and Research11(3), 92E-101E.
  • Khan, A. M., Dar, S., Ahmed, R., Bachu, R., Adnan, M., & Kotapati, V. P. (2018). Cognitive behavioral therapy versus eye movement desensitization and reprocessing in patients with post-traumatic stress disorder: Systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials. Cureus10(9).

De inhoud van Verken Je Geest is uitsluitend bedoeld voor informatieve en educatieve doeleinden. Deze informatie vervangt niet de diagnose, het advies of de behandeling van een professional. Bij twijfel kun je het beste een betrouwbare specialist raadplegen.