De mythe van Tiresias en seksualiteit

maart 19, 2020
Binnen de Griekse mythologie speelde Tiresias de rol van helderziende, contrasterend met zijn fysieke blindheid. Hij was erg belangrijk in de ontwikkeling van verschillende mythen, zoals die van Narcissus. Vandaag zullen we deze interessante persoon eens nader bekijken.

De mythe van Tiresias is buitengewoon interessant vanwege de benadering van seksualiteit. In verband met helderziendheid hebben we het over een verhaal dat ook spreekt over transseksualiteit, vrouwelijk plezier en voyeurisme, dat nauw verwant zou zijn aan het beroemde Oedipuscomplex.

Tiresias was de belangrijkste waarzegger in de Griekse mythologie en verscheen in een aantal episodes in werken van verschillende auteurs. Zijn figuur is zelfs gebruikt in latere werken, sommige daarvan hedendaagse werken.

Misschien wel het meest duidelijke kenmerk van Tiresias was zijn blindheid. Hij was blind en toch kon hij de toekomst zien. Dit was hoe de Grieken de ultieme betekenis van tragedie zagen. Paradoxale situaties, zonder uitweg, waarin een geschenk altijd straf inhield en vice versa.

De Acropolis in Griekenland

De oorsprong van de mythe van Tiresias

De mythe van de oorsprong van Tiresias is één van de meest populaire. Er zijn ongeveer 15 verschillende versies. In dit artikel zullen we ons echter concentreren op twee van de meest geciteerde.

Beide zijn het erover eens dat de waarzegger de zoon was van de nimf Chariclo en Everes. Ze verschillen echter van elkaar in het verklaren van de redenen waarom hij tegelijkertijd blind en helderziend werd.

Een klassieke versie wijst erop dat Chariclo, de moeder van Tiresias, een van de beste vrienden was van Athena, de godin van de wijsheid. De twee gingen altijd naar de berg Helicon om daar naakt te baden, zich onderdompelend in een fontein. Op een dag ging Tiresias wandelen en jagen in het bos en zag, zonder het te willen, de twee naakte vrouwen.

Athena was woedend en strafte hem onmiddellijk en beroofde hem van zijn zicht. Chariclo verdedigde haar zoon door erop te wijzen dat hij gewoon had gekeken naar wat er voor zijn ogen verscheen, zonder slechte bedoelingen.

Geen sterveling mocht echter een naakte godin zien. Athena gaf hem zijn gezichtsvermogen dus niet terug. Maar om de straf goed te maken, gaf ze hem de gave van helderziendheid. Ze verzekerde hem dat hij dit niet zou verliezen, zelfs niet na de dood.

De transseksualiteit van Tiresias

De tweede van de bekendste versies van de oorsprong van Tiresias zegt dat hij op een dag in het veld liep toen hij twee slangen zag paren. Hij wilde ze scheiden en om dit te doen gaf hij ze een harde klap. Als gevolg hiervan stierf het vrouwtje en werd Tiresias zelf een vrouw.

Zeven jaar later gebeurde er iets soortgelijks. Opnieuw betrapte hij twee slangen die aan het paren waren en hij sloeg ze met een stok. Maar dit keer doodde hij het mannetje en werd hij weer man. Na deze incidenten begonnen de god Zeus en de godin Hera, zijn vrouw, een verhitte discussie over de vraag of mannen of vrouwen meer seksueel genot voelden.

Omdat Tiresias beide geslachten had gehad, riepen de goden hem om hem hierover te raadplegen en zijn ervaringen aan de discussie toe te voegen. Toen hij erom gevraagd werd, zei hij dat vrouwen meer genot voelden.

Dit maakte Hera woedend, die zich beschaamd en vernederd voelde ten aanzien van haar man. Ze strafte vervolgens de sterveling door zijn gezichtsvermogen weg te nemen, maar Zeus gaf hem ter compensatie de gave van waarzeggerij.

Zeus en de mythe van Tiresias

Enkele legendes over de waarzegger

Tiresias was de hoofdpersoon in verschillende van de belangrijkste Griekse verhalen. Hij voorspelde een zwarte toekomst voor Narcissus. Toen de moeder van Narcissus hem vroeg naar het lot van haar zoon, voorspelde de waarzegger dat hij lang zou leven, zolang hij maar niet naar zijn eigen gereflecteerde beeld zou kijken.

De helderziende verschijnt ook in de tragedie van Oedipus Rex. Hij besloot hem te raadplegen nadat de pest Thebe verwoestte. De koning raadpleegde het Orakel van Delphi welke zei dat het kwaad kwam door de moord op de vorige koning, Laius, en de daaruit voortvloeiende schande. Als de misdaad niet werd beboet, zou de pest doorgaan.

Oedipus wist niet dat hij Laius, die zelfs zijn vader was, had vermoord. Hij wist ook niet dat hij later onbedoeld met zijn eigen moeder was getrouwd. Dus op een dag vroeg hij Tiresias bij zich om de naam van de moordenaar van Laius te onthullen.

Aanvankelijk weigerde Tiresias om mee te werken, maar uiteindelijk gaf hij toe aan de marteling waaraan hij werd onderworpen. Hij zei dat Oedipus zelf de moordenaar was. Oedipus geloofde hem eerst niet en verdreef hem uit het paleis. Maar al snel daarna begreep hij alles en stak hij zijn eigen ogen uit.

Gual, C. G. (1975). Tiresias o el adivino como mediador. Emerita, 43(1), 107-132.